Pogrzeb dzieci z obozu przy Przemysłowej. Były w nim dzieci z Pabianic

10 września w Łodzi odbył się pogrzeb zmarłych przed laty dzieci z obozu przy ul. Przemysłowej w Łodzi. Były w nim więzione dzieci z Pabianic. Na uroczystościach w kościele św. Wojciecha na Chojnach w Łodzi obecny jest prezydent RP Karol Nawrocki

Przed ołtarzem ustawiono 10 małych sosnowych trumień, które zawierają szczątki dzieci zmarłych w obozie. Na podstawie badań DNA przyjęto, identyfikację dwóch chłopców: Zdzisława Kafarskiego (lat 16, pobity przez strażnika) i Henryka Słaboszewskiego (lat 15, wycieńczenie pracą). Na podstawie kwerend historycznych, zachowanej dokumentacji oraz opinii antropologicznej przyjęto, że szczątki pozostałych odnalezionych dzieci najprawdopodobniej należały do Edmunda Agacińskiego (lat 15, zastrzelony przy próbie ucieczki), Tadeusza Kalbarczyka lat 16, wycieńczenie pracą), Zygmunta Olejniczaka (lat 14, wycieńczenie pracą), Jana Freja (lat 15, wycieńczenie pracą), Henryka Kadzińskiego (alt 14, wycieńczenie pracą), Edwarda Gąsiorka(lat 12, zastrzelony), Stanisława Jagodzińskiego (lat 16, wycieńczenie pracą), Alojzego Magdansa (lat 13, pobity przez strażnika).

Mszy świętej przewodniczył biskup Piotr Kleszcz. Koncelebrował ją kilkunastu księży. Po mszy na cmentarzu rzymskokatolickim pw. św. Wojciecha przy ul. Kurczaki 81 zaplanowano pochowanie dzieci. Uroczystości miały charakter państwowy.

Prace poszukiwawcze i ekshumacyjne dzieci Kinder-KL Litzmannstadt przy ul. Przemysłowej prowadziło Biuro Poszukiwań i Identyfikacji Instytutu Pamięci Narodowej w latach 2023–2024. Obóz funkcjonował w latach 1942-1945, a nazywano go „Małym Oświęcimiem”.

Były w nim więzione dzieci z Pabianic

W 2023 roku Artur Ossowski, naczelnik z łódzkiego IPN, potwierdził Życiu Pabianic następujące nazwiska dzieci, które do obozu przy ul. Przemysłowej w Łodzi przywieziono z Pabianic i powiatu pabianickiego: Beda Apolonia lat 16, Brożyna Marian lat 14, Kolasa Krystyna lat 15.

Co się z nimi stało? Czy przeżyły, czy wróciły do rodzin? Nie wiadomo.

Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi prowadziła śledztwo w sprawie obozu od 1969 r. W grudniu 1970 r. zatrzymano w Łodzi byłą funkcjonariuszkę z obozu Eugenię Pol vel Genowefę Pohl, która przyjęła volkslistę i pracowała w obozie od 1943 r. Sądzono ją w latach 1972–1975 i na podstawie zebranego materiału skazano na 25 lat więzienia.

Okręgowy Sąd w Łodzi nie potwierdził jednak informacji byłego więźnia obozu i funkcjonariusza Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu Józefa Witkowskiego vel Józefa Gacka, że do obozu trafiło ogółem ok. 15 tys. nieletnich i przeżyło z nich jedynie dziewięćset.

Dlatego sąd oraz OKBZH w Łodzi stopniowo obniżała liczbę więźniów obozu, jak też ilość jego ofiar.

Ostateczne dane sugerują, że przez niemiecki ośrodek w Łodzi przeszło od dwóch do ponad trzech tysięcy polskich dzieci, a liczba zmarłych i zamordowanych nie przekracza dwustu osób.

Kto to wymyślił

Obóz dla polskich dzieci latem 1941 r., wymyślił kierownik Krajowego Urzędu ds. Młodzieży (niem. Landesjugendamt) w Katowicach Alvin Brockmann. Wzorował się na funkcjonującym od 1941 r. obozie dla nieletnich Niemców w Moringen (Mohringen/Solling) w Dolnej Saksonii, gdzie więziono również młodzież z Czechosłowacji oraz Polski. W czerwcu 1942 r. z Litzmannstadt Ghetto Niemcy wyłączyli pięciohektarową działkę, przeznaczając ją pod obóz pracy dla polskich dzieci. Pierwszych więźniów w Prewencyjnym Obozie Policji Bezpieczeństwa dla Młodzieży Polskiej w Łodzi zarejestrowano 11 grudnia 1942 r. Niemcy planowali, że obóz jednorazowo pomieści dwa tysiące dzieci, lecz najliczniejsze stany odnotowano do lata 1944 r., kiedy zarejestrowano ok. 1.200. Do obozu miały trafiać dzieci w wieku od dwunastu do szesnastu lat, ale w transportach były też dzieci kilkuletnie.

Foto: Archiwum IPN

Potomstwo „niebezpiecznych bandytów”

Osadzone w obozie dzieci Niemcy najczęściej uznawali za potomstwo „niebezpiecznych bandytów”, co oznaczało, że ich rodzice lub opiekunowie należeli do ruchu oporu. Okupant posługiwał się również terminem Asoziale - „element aspołeczny”. Określano nim m.in. przestępców kryminalnych, jak też włóczęgów, ulicznych handlarzy, chuliganów, złodziei, a nawet „gapowiczów” oraz osoby nieprzestrzegające godziny policyjnej i unikające pracy. Inne preteksty: „miał przy sobie zapałki”, „nielegalnie nabył karty żywnościowe”, „kradnie z innymi dziećmi owoce w ogrodach, zwłaszcza obywateli niemieckich, ojciec nie żyje”, „zarabia, odnosząc walizki z dworca kolejowego w Katowicach”, „rodzice wychowują je w duchu wrogim państwu” (to o dzieciach świadków Jehowy). Inne powody to: „Rodzice nie przyjęli volkslisty”, „ojciec na robotach w Rzeszy, matka w Oświęcimiu”, „córka polskiego profesora”, „syn polskiego oficera” albo „zaniedbane dziecko polskie”, „żebrze, włóczy się”, „żebrze, starał się wzbudzić współczucie u ludności, bo brak mu jednej ręki i nogi”, „rodzice nie żyją, użebrane rzeczy przynosi do domu”, „sierota, włóczy się, bez środków do życia”.

Albo: „Wskutek swego duchowego nastawienia i swej przynależności do narodu polskiego nie nadaje się do wychowania domowego w ramach opieki społecznej i należy go stosownie do zarządzenia ministra spraw wewnętrznych Rzeszy przekazać do obozu dla zaniedbanej młodzieży polskiej w Łodzi”.

Olbrzymi warsztat pracy

Obóz przede wszystkim spełniał funkcję „olbrzymiego warsztatu pracy”, dlatego nadrzędnym obowiązkiem osadzonych było wspieranie niemieckiej gospodarki oraz armii. Chłopców najczęściej przydzielano do tzw. iglarni, gdzie prostowali igły tkackie. W „łapciarni” wyplatali słomiane warkocze i zszywali je w nieforemne zimowe buty dla żołnierzy niemieckich walczących w Związku Sowieckim. Dodatkowo z wikliny wykonywali maty, których używano jako podkładów pod koła wojskowych pojazdów, gdy te ugrzęzły w błocie lub zakopały się w śniegu. Chłopcy zszywali również uszkodzone plecaki i chlebaki, reperowali też obuwie wojskowe. Natomiast w szwalni szyto elementy umundurowania i obozową odzież roboczą. Zadania te wykonywali zarówno chłopcy, jak i dziewczęta, które dodatkowo cerowały przestrzeliny lub rozdarcia w mundurach. Niektóre z dziewcząt wyrabiały również sztuczne kwiaty z papieru, na drutach wykonywały czapki, rękawice, szaliki oraz szydełkowały i wyszywały obrusy. Od wiosny 1943 r. najsilniejsze z nich wysyłano do majątku rolnego w Dzierżąznej (ok. 160 ha), gdzie pracowały w polu, oporządzały zwierzęta gospodarcze i odławiały ryby ze stawu.

Chore, bite, głodzone

Kilkunastogodzinna praca była ponad siły dzieci. Wykonywały ją w stresie, w bardzo złych warunkach, często były bite, głodzone i wciąż poniżane przez nadzorców. Wytchnienia nie mogły zaznać nawet we śnie, gdyż pomieszczenia budynków oraz baraków były wychłodzone, przepełnione, a brak odpowiednich środków sanitarnych skutkował chorobami skóry oraz plagą wszy i pcheł. Dodatkowo z początkiem 1944 r. w obozie wybuchła epidemia tyfusu, a zarażone dzieci leczono w szpitalu na terenie getta. Śmierć następowała również na skutek wychłodzenia oraz głodu. Stosowano również chłostę, która była stałym elementem obozowego rygoru. Dzieci źle pracujące piętnowano czerwonym krzyżem malowanym olejną farbą na plecach wierzchniego okrycia i kierowano je do tzw. karnej kompanii, gdzie obowiązywały zmniejszone racje żywnościowe. Zajmowała się ona przede wszystkim rozbiórką domów, smołowaniem dachów, czyszczeniem latryn i ubijaniem obozowych alei.

Z obozu do obozu

Najmniejsze dzieci wysyłano z łódzkiego obozu do niemieckich ośrodków germanizacyjnych Lebensborn w Ludwikowie, w Puszczykowie oraz do tzw. Gaukinderheim w Kaliszu. Niekiedy dzieci starsze przewożono do innych ośrodków pracy, jak chociażby obóz w Potulicach, lub gdy ukończyły szesnasty rok życia, zsyłano je wówczas do niemieckich obozów koncentracyjnych, m.in. do Gross-Rossen, Ravensbrück lub Auschwitz-Birkenau.

Wyzwolenie

Ostatnim dniem funkcjonowania obozu przy ul. Przemysłowej był 18 stycznia 1945 r. Niemcy w pośpiechu wsiadali do ciężarówki i opuszczali placówkę. Po ich odjeździe główna brama pozostała otwarta. Do Łodzi błyskawicznie zbliżała się Armia Czerwona, która wkroczyły do miasta 19 stycznia. W opustoszałym obozie odnaleziono jedynie kilkaset osłabionych głodem, chorobami i zmarzniętych dzieci. Dwieście z nich, jako sieroty, przez kolejne lata pozostawało w Łodzi, zajmując początkowo budynek Miejskiego Pogotowia Opiekuńczego przy ul. Kopernika 36.