Nasi harcerze dbają o Małecz

Dworek z historią, który odzyskuje dawny blask dzięki harcerzom z Pabianic. Od lat prowadzą remont zabytkowego budynku i pracują nad przywróceniem dawnego wyglądu otaczającemu go parkowi. Tu od lat mieści się Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy Hufca ZHP Pabianice

Są miejsca, w których historię można nie tylko poznać z kronik i opowieści, ale także zobaczyć na własne oczy. Takim miejscem jest Małecz w powiecie tomaszowskim. Świadectwem jego przeszłości są mury XIX-wiecznego dworku, stare drzewa i parkowe aleje, które pamiętają minione pokolenia. Dziś o ten wyjątkowy zakątek województwa łódzkiego dbają harcerze z Pabianic.

Trochę historii

Historia Małcza sięga znacznie dalej niż czasy powstania obecnego dworku. Z miejscowością związany był Andrzej Frycz Modrzewski – wybitny myśliciel, pisarz polityczny epoki renesansu i sekretarz króla Zygmunta Augusta. W 1572 roku został właścicielem części Małcza. Według przekazów właśnie na terenie tutejszego parku został pochowany, choć jego grobu nigdy nie odnaleziono.

Obecny dwór powstał w drugiej połowie XIX wieku, w miejscu wcześniejszej, drewnianej siedziby. Murowany, parterowy budynek z piętrową wystawką i charakterystycznym portykiem wspartym na czterech kolumnach jest jednym z najcenniejszych zabytków miejscowego zespołu dworsko-parkowego. W XIX wieku majątek należał do rodziny Ostrowskich. Dwór służył również jako leśniczówka i miejsce wypoczynku hrabiego Jana Ostrowskiego. Swoją kartę w historii tego miejsca zapisała także II wojna światowa. Mieszkał tu leśniczy Andrzej Lubowicki, który za pomoc partyzantom został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Zginął w 1943 roku. Po wojnie dworek kilkakrotnie zmieniał gospodarzy i przeznaczenie. Przez pewien czas opiekę nad ośrodkiem sprawowały łódzkie teatry. W latach 90. cały kompleks, wraz z zabytkowym budynkiem, przejął Związek Harcerstwa Polskiego w Pabianicach. Dziś działa tu ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy, w którym organizowane są spotkania, szkolenia i wypoczynek harcerzy.

Remont, który nie ustaje

Ratowanie zabytkowego budynku to zadanie wymagające czasu, pieniędzy i specjalistycznej wiedzy. Prace prowadzone są etapami. Remontowane są kolejne części obiektu, a jego wnętrza i wyposażenie stopniowo odzyskują dawny wygląd.

- Odkąd  tu przyjeżdżam, czyli od pięciu lat, nieustannie coś się tutaj dzieje - opowiada Mateusz Król z ZHP Pabianice, zaangażowany w prace na terenie ośrodka. - Obecnie kończona jest izolacja przeciwwilgociowa piwnic, a równocześnie trwa wymiana zabytkowych okien. Nowe wykonywane są z drewna, z zachowaniem wyglądu odtworzonego na podstawie starych fotografii. Nie jest to zwykła wymiana okien, lecz praca wymagająca odtworzenia dawnych rozwiązań.

Wcześniej wyremontowano dach, naprawiono kominy oraz wykonano instalację odgromową i uziemienie. W budynku wymieniono instalację elektryczną i kanalizacyjną. Doprowadzono również internet i światłowód, zamontowano system monitoringu. Kolejnym dużym zadaniem będzie modernizacja ogrzewania. Dotychczasowy piec olejowy uległ awarii. Przeprowadzony audyt wskazał, że dobrym rozwiązaniem będzie montaż nowego pieca na pellet. Plan obejmuje także wykonanie nowej instalacji grzewczej i instalacji ciepłej wody. Po zakończeniu prac przy piwnicach i oknach łatwiej będzie utrzymać odpowiednią temperaturę w budynku przez cały rok, ograniczyć straty ciepła i zapobiec dalszemu niszczeniu jego wnętrz.

Zabytkowe okna i kosztowne prace

Remont zabytku to coś więcej niż zwykłe prace budowlane. Nie wystarczy kupić materiałów dostępnych w każdym sklepie i znaleźć dowolną ekipę remontową. Trzeba zachować historyczny wygląd budynku, korzystać z odpowiednich materiałów i dawnych metod, a zakres prac uzgadniać z konserwatorem zabytków. Jjednym z największych wyzwań okazało się znalezienie wykonawców, którzy potrafią odtworzyć dawną stolarkę okienną.

- Jednym z największych problemów jest znalezienie firm, które potrafią pracować dawnymi metodami. W przypadku zabytkowych okien skrzynkowych, czyli podwójnych, wykonywanych według tradycyjnych wzorów, w całej Polsce działa zaledwie kilkanaście specjalistycznych firm, a tylko kilka zdecydowało się przygotować wycenę. Zdarza się, że znalezienie odpowiedniego wykonawcy jest trudniejsze niż zdobycie pieniędzy na sam remont. Z roku na rok zmienia się też rynek, dostępność materiałów i usług, dlatego tak trudno dokładnie zaplanować wszystkie wydatki - podkreśla Mateusz Król.

Po zakończeniu najpilniejszych prac przyjdzie czas na odnowienie elewacji, tynków, pomieszczeń i drewnianych podłóg. Także w tym przypadku trzeba będzie dobrać materiały i sposób wykonania tak, by nie zatracić zabytkowego charakteru budynku.

Szacunkowy koszt remontu samego dworku wynosi od 4 do 5 mln zł. To jednak dopiero część potrzebnych nakładów. Harcerze chcą zadbać również o otaczający budynek park. Koszt odnowienia i zagospodarowania całego zespołu dworsko-parkowego może sięgnąć około 10 mln zł. Ważnym źródłem wsparcia są dotacje z programu „Łódzkie dla zabytków”. W 2026 roku na pierwszy etap odtworzenia drewnianych okien w dworku przyznano 151 tys. zł.

Niemal dziesięć hektarów historii i przyrody

Dworek to tylko część tego wyjątkowego miejsca. Otacza go zabytkowy park krajobrazowy o powierzchni około 9,5 hektara. Rosną tu wiekowe dęby, kasztanowce i graby, a krajobraz uzupełniają trzy stawy. Według przeprowadzonej inwentaryzacji w parku znajduje się około dwóch tysięcy drzew. Wiele z nich to cenny starodrzew, jednak część wymaga szczególnej opieki. Niektóre drzewa są chore lub tak zniszczone, że trzeba je usunąć. Ma to znaczenie nie tylko dla zachowania parku, ale również dla bezpieczeństwa osób korzystających z ośrodka, w którym organizowane są także obozy pod namiotami. Wszystkie prace muszą być prowadzone zgodnie z zaleceniami konserwatora zabytków, a w miejsce usuwanych drzew przewidziano nowe nasadzenia. Plan odnowienia parku zakłada m.in. odtworzenie dawnego sadu, posadzenie nowych drzew i krzewów, uporządkowanie alejek i dróg parkowych oraz przywrócenie elementów małej architektury. Na przygotowanie dokumentacji potrzebnej do przeprowadzenia tych prac harcerze otrzymali wsparcie Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Łodzi oraz Powiatu Tomaszowskiego.

Miejsce, które ma służyć kolejnym pokoleniom

Dlaczego harcerze podejmują się tak trudnego i kosztownego zadania? To przede wszystkim wieloletnia praca: przygotowywanie dokumentacji, starania o dotacje, uzgodnienia z konserwatorem zabytków i współpraca z wykonawcami. Wysiłek przynosi jednak efekty, które widać nie tylko w odnowionych częściach budynku. Dostrzegają je także osoby od lat związane z tym miejscem.

- Kiedy przyjeżdżają tu starsi harcerze, którzy pamiętają ośrodek z lat 90., widzą, jak wiele się zmieniło. Podczas kolejnych spotkań zauważają efekty prac i wiedzą, że miejsce, które przez lata czekało na remont, wreszcie odzyskuje dawny wygląd. To wymaga zaangażowania wielu ludzi, czasu, cierpliwości i naprawdę stalowych nerwów. Ale daje ogromną satysfakcję, bo nie budujemy czegoś od początku, tylko odnawiamy to, co ktoś pozostawił nam prawie 200 lat temu - mówi Mateusz Król.

Łódzkie dla zabytków

Remont dworku jest częścią szerszych działań na rzecz ratowania zabytków w powiecie tomaszowskim. W latach 2019–2026 z programu „Łódzkie dla zabytków” przeznaczono na prace przy zabytkowych obiektach z tego terenu ponad 4,2 mln zł. Wśród dofinansowanych przedsięwzięć znalazły się m.in. remont dachu kaplicy św. Anny w Ujeździe (170 tys. zł), prace instalacyjne w zespole dworsko-parkowym w Małczu (170 tys. zł), konserwacja ołtarza św. Bonawentury w kościele w Smardzewicach (167 tys. zł) oraz remont drewnianych elementów wieży i chóru kościoła św. Jakuba w Krzemienicy (151 tys. zł).

Sam Małecz otrzymał z programu łącznie 421 tys. zł. W 2022 roku 100 tys. zł przeznaczono na modernizację instalacji elektrycznej i rozdzielni, w 2025 roku 170 tys. zł na wykonanie instalacji przeciwpożarowej i odgromowej, uziemienia oraz kanalizacji deszczowej, a w 2026 roku 151 tys. zł na odtworzenie drewnianych okien. Dzięki tym dotacjom możliwe jest stopniowe odnawianie dworku i poprawa stanu technicznego całego zespołu.