W Encyklopedii Powszechnej z 1865 roku znajdziemy szczegółowy opis grodu nad Dobrzynką. Jej autorzy sięgają nawet do legendy o pochodzeniu nazwy miasta. A miało być ono takie: dawnymi czasy do lasów okalających nasze miasto ochoczo przybywali królowie i książęta polscy. Tu, wśród rozciągającej się na hektary dzikiej puszczy, odpoczywali i polowali. „Według tradycji miejscowej, była tu wieś Słupiec zwana i wśród lasów leżąca, która z czasem od bawienia się książąt na łowach nazwę Pobawianic przybrała” – stoi w encyklopedii. Ale dawne dzieje powiadają co innego.

Według Jana Długosza, w XI wieku był w tym miejscu zamek, który z okoliczną wsią stanowił kasztelanię zwaną Chropy (nazwa ta oznacza tereny podmokłe, bagienne), która należała do ziemi sieradzkiej. Książę Władysław Herman, na ubłaganie u niebios płodności dla żony Judyty, darował Chropy kapitule krakowskiej w 1084 r. Za czasów Długosza, w XV w., to miejsce nazywało się już Pabianice i wkrótce wyniesione zostało do rangi miasta.

Król Zygmunt August przywilejem z 1555 r. urządził w nim cechy i nadał rozmaite swobody, które potwierdzali i pomnażali następni monarchowie polscy. O tym wszystkim przeczytamy w liczącej 147 lat encyklopedii. Dowiemy się z niej też, że w 1865 r. mieszkało w Pabianicach 4.925 obywateli, w tym 4.125 chrześcijan i 800 starozakonnych. Trudnili się rękodzielnictwem tkackim. Domów murowanych było 48, drewnianych - 469. Dalej leksykon wymienia fabryki miejskie i wspomina o targach, które były raz w tygodniu.

Tak skrupulatnego opisu nie znajdziemy już w pozostałych, popularnych w tamtym okresie słownikach.

Przykład: Encykłopediczeskij Słowar, wydany w 1897 r. w Petersburgu, wzmiankuje o dochodach miasta. Podaje, że dwa lata wcześniej wynosiły one 16.450 rubli. Na wydatki szło rocznie 12.270 rubli, w tym na administrację miasta - 5.750, a na cele filantropijne – 850. 

Jedermann Lexikon (Berlin, 1932 r.) poświęcił opisowi Pabianic dwa zdania. Podał, że leżą nad Nerem, mają 34.967 mieszkańców. I że od 30 listopada do 4 grudnia 1914 r., w końcowej fazie bitwy pod Łodzią, toczyły się o nie bohaterskie walki.

W wydanej rok później niemieckiej Der Grosse Brockhaus podano, że są u nas gimnazja, przemysł lniany i kolejka elektryczna do Łodzi.  

Encyklopedia Powszechna (Ultima Tiule) z 1937 r. opisuje Pabianice jako miasto w powiecie łaskim, w województwie łódzkim nad rzeką Dobrzynką. Przedstawia nasz przemysł włókienniczy – liczne tkalnie i wielkie fabryki (Pabianickie Zakłady Włókiennicze Krusche-Ender, Pabianickie Towarzystwo Akcyjne Przemysłu Chemicznego). Można również było się z niej dowiedzieć, że Pabianice słyną z produkcji papieru, mebli, maszyn i żarówek. Autorzy encyklopedii wspominają, że Pabianice istniały już w czasach Długosza, ale dopiero w XVI w. stały się większym miasteczkiem. Gwałtowny wzrost miasta nastąpił po 1830 r. - po założeniu fabryki płótna. W 1909 r. miasto liczyło 37.704 mieszkańców, a w 1931 r. – 45.614.

We francuskiej Larousse du XXe siecle en six volumes pod hasłem „Pabianice” stoi: „fabryki lnu, bawełny, odzieży, papieru, mebli biurowych i wyrobów chemicznych”.

Notatkę o Pabianicach można też odszukać w najstarszej prestiżowej encyklopedii angielskojęzycznej. Brytyjczycy dowiedzą się z niej, że Pabianice, „położone wśród rozległych lasów wokół rozlewisk Neru, stanowiły tereny łowieckie polskich królów”. Według tej encyklopedii w 1931 r. mieszkało u nas 45.614 ludzi, a na charakter Pabianic miały wpływ fabryki wełny, odzieży, papieru i narzędzi rolniczych.

O naszym przemyśle tekstylnym, papierniczym i chemicznym pisały też Schweizer Lexicon in Sieben Baenden z 1947 r. i Novueau Larousse Universell z 1949 r. Wzmiankuje też w Columbia Encyklopedia (1950 r.) – „głównie produkcja tekstyliów”.

Jak możemy się dowiedzieć z wydanej w 1955 r. Bolszoj Sowieckoj Encikłopedii, w 1953 r. w mieście nad Dobrzynką w fabrykach bawełnianych, wełnianych, dziewiarskich, przy  produkcji leków, żarówek, mebli, wyrobów skórzanych, papieru, lakierów i barwników pracowało 50.000 mieszkańców.

The Encyklopedia America - New York, Chicago, Washington z 1958 r. podaje, że u nas: „głównie produkuje się papier, cegły, farby, meble i tekstylia”.

„Jedno z najstarszych miast w województwie łódzkim, założone w XIII wieku przez Łokietka. Od XVI wieku kwitnie w nim produkcja sukna i płótna, od połowy XIX wieku - przemysł fabryczny” - tak pisano o Pabianicach w Małej Encyklopedii Powszechnej z 1959 r.

(artykuł z cotygodniowej strony historycznej w papierowym Życiu Pabianic)